|
نشست چهل و ششم
چالشهاي زيستمحيطي درياي خزر
چهل و ششمین نشست تخصصی برنامه اوراسیای مرکزی، با عنوان «چالشهاي
زيستمحيطي
درياي خزر»
17
اسفند 1389، در سالن مرکز مطالعات عالی بینالمللی
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد. سخنرانان این نشست
آقای دکتر حاجی زاده استاد دانشکده محیطزیست دانشگاه تهران و آقای
شایسته کارشناس ارشد سیاستگزاری عمومی بودند. درابتدای نشست، خانم دکتر
کولایی مدیر برنامه اوراسیای مرکزی ضمن تشکر از مهمانانی که دعوت
برنامه اوراسیای مرکزی را پذیرفته و در نشست حضور پیدا کردهاند،
از
دکتر حاجیزاده دعوت کرد تا به بیان دیدگاههای خود بپردازد.
آقای
دکتر حاجیزاده پس از بیان نکاتی کلی درمورد آلودگی دریاها و عوامل
مختلفی که باعث آلودگی دریاها میشود به وضعیت آلودگی دریای خزر اشاره
کرد و ضمن برشمردن خصوصیات دریای خزر گفت: «دریای خزر یک توده آبی داخل
خشکی است و اگر از نظر مهندسی به آن نگاه کنیم یک حالت خاصی را به وجود
میآورد. این دریا برخلاف دریای باز که به محیط باز وصل است و بهعلت
تبادلات حجمی که با محیط انجام میدهد و باعث میشود که آبهای آلوده
از این دریاها خارج شود، دریایی با محیط بسته است که باعث میشود
آلودگی زیادتری را داشته باشد. یکی دیگر از خصوصیات دریای خزر این است
که سطح آب دریای خزر از سطح آب اقیانوسها پایینتر است.
این دریا در مقایسه با خلیج فارس از عمق زیادی برخوردار است. در حالی
که بیشترین عمق خلیج فارس 100 متر است، بیشترین عمق در دریای خزر به
1000 متر میرسد». آقای دکتر حاجیزاده با بیان این که بهصورت کلی
دریای خزر به سه قسمت شمالی به عمق کم، قسمت میانی به عمق زیاد و قسمت
جنوبی با عمق خیلی زیاد تقسیم میشود، گفت: «عمیقترین بخش دریای خزر
بخش جنوبی آن است که سواحل ایران در این منطقه قرار دارد و باید گفت که
منطقه کمعمق کنار ساحل در ایران خیلی باریک است و بلافاصله عمیق
میشود.
کل
سواحل دریای خزر حدود 7000 کیلومتر مربع است که از این مقدار سهم
قزاقستان 2300، روسیه 1500، ترکمنستان 1200، ایران 1000 و آذربایجان
800 کیلومتر مربع است. حدود 130 رودخانه به دریای خزر میریزد که
بیشتر این ورودیها از قسمت شمالی دریای خزر صورت میگیرد. این
رودخانهها حدود 300 میلیون مترمکعب آب وارد دریای خزر میکنند که 80
درصد آن از راه ولگا صورت میگیرد. رودخانه ولگا یکی از بزرگترین
منشاءهای آلودگی در دریای خزر است. از رودخانههای ایران نیز حدود 4- 5
درصد آب وارد دریای خزر میشود.
یکی
دیگر از خصوصیات دریای خزر تغییرات درجه حرارت است که این تغییرات بر
اکو سیستم دریای خزر فشار وارد میکند. درحالیکه در زمستان قسمت شمالی
دریای یخ زده است، در قسمت جنوبی که سواحل ایران قرار دارد درجه دمایی
بین 12-11 درجه است. البته این درجه حرارت در فصل تابستان کمتر میشود
و به 26-24 درجه میرسد». وی در ادامه به اهمیت جریانات دریای خزر از
نظر محیطزیستی اشاره کرد و گفت: «جریانات دریایی در دریای خزر خیلی
مهم هستند. وقتی میخواهند محیطزیستی را تحلیل کنند و ظرفیت آن را
دربرابر آلودگی در نظر بگیرند جریانات دریایی یک فاکتور اساسی است. ما
در دریای خزر شاهد یک جریاناتی برخلاف عقربههای ساعت هستیم. به این
صورت که هرچه آلودگی در منطقه جمهوری آذربایجان بیشتر میشود این
آلودگی از سواحل ایران سر درمیآورد».
آقای
دکتر حاجیزاده با اشاره «نوسانات تراز آب» بهعنوان یکی از خصوصیات
دریای خزر که میتواند سبب بروز مشکلاتی در زمینه افزایش آلودگی در این
دریا شود، گفت: «اگر ورودیهای آب این دریا بیشتر شود، سطح آب دریا
بالاتر میرود و ناگهان بخش زیادی از سواحل دریای خزر بهخصوص در
قسمتهای شمالی زیر آب میرود. این امر باعث میشود که تمام
آلودگیهایی که در این مناطق هستند وارد آب دریا شوند. اثر دیگر این
بالا آمدن آب این است که بهعنوان مثال در سالهای گذشته با بالا آمدن
سطح آب دریای خزر بسیاری از مناطق مسکونی در کنار سواحل ایران متلاشی
شدند. پایین آمدن سطح آب دریای خزر نیز باعث بروز مشکلاتی از قبیل شوری
بیش از حد آب آن میشود که بسیاری از موجودات دریایی نمیتوانند این
شوری را تحمل کنند».
وی
همچنین در مورد تفاوت دریای خزر با دریاهای باز گفت: «یکی دیگر از
تفاوتهای دریای خزر با دریاهای باز مثل خلیج فارس این است که در دریای
خزر جزر و مد نداریم. در صورتیکه در دریاهای باز جریان جزر و مد یک
کمک زیستمحیطی است و چون دریای خزر از آن محروم است فشار زیادی به
محیطزیست این دریا وارد میشود». وی به محیطزیست دریای خزر به عنوان
یکی از نادرترین انواع محیطزیست در جهان که بهعلت ایزوله بودن آن
خصوصیات خاصی دارد که ویژگیهای خاصی را پیدا میکند، اشاره کرد و گفت:
«این دریا حدود 400 گونه آبزی دارد و حدود 115 گونه ماهی در آن زیست
میکنند که مهمترین آنها ماهیان خاویاری است. اما نکتهای که درمورد
آلودگی محیطزیست دریای خزر وجود دارد این است که درمورد محیطزیست این
دریا یک اجماع جهانی وجود دارد، تمام ادبیات غربی درزمینه محیطزیست
اشتراکنظر دارند که محیطزیست دریای خزر در اثر فعالیتهای انسانی
بهشدت تحت فشار است». وی عواملی همچون گسترش فعالیتهای نفت و استخراج
آن، حوادث ناشی از بروز لکههای نفتی، فعالیت کشتیها، تخلیه مستقیم
فاضلابها، تخلیه آلودگیهای صنعتی و کشاورزی و ساختن سد بر روی
رودخانههایی که به دریای خزر میریزند را در ایجاد آلودگی در دریای
خزر موثر دانست.
آقای
دکتر حاجی زاده در پایان درباره چگونگی محافظت از محیطزیست دریای خزر
به عواملی از قبیل «همکاریهای منطقهای، ایجاد قوانین برای محافظت از
محیطزیست دریایی و مبارزه با آلودگی، گسترش تحقیقات دریایی و شناخت
بیشتر و دقیقتر از دریا، افزایش سطح آگاهی عمومی و آگاهی مسئولان امر،
توسعه ساختارهای لازم در سطح کشورها و سازماندهی امر آموزش و تأمین
بودجه لازم» اشاره کرد و خاطرنشان کرد: «تجارت دریای خزر به عزم ملی و
منطقهای کشورهای منطقه بستگی دارد و در حال حاضر بحث حاکمیت دریای خزر
یکی از موانع جدی درجهت همکاریهای منطقهای شده است».
آقای
شایسته سخنران بعدی این جلسه بود که صحبتهای خود را همراه با نمایش
اسلاید آغاز کرد و گفت: «درياي
خزر آلودهترين درياي جهان است. مشکلات زیستمحیطی دریای خزر و مناطق
ساحلی، منعکسکننده توسعه نامتوازن اقتصادی بدون توجه به الزامهای
زيستمحيطي در خط ساحلی و حوضههای آبريز آن است. آلودگیهای
زیستی
درياي خزر در سالهای گذشته، روندي رو به رشد داشته است. آلودگیهای
زیستی دریای خزر ناشي از ورود مواد آلایندهاي است كه از راه سواحل
وارد دريا ميشود. كاهش مسائل و مشکلات زيستمحيطي درياي خزر بدون توجه
به رويكرد يكپارچه امكانپذير نیست. در ساختار پيچيده مناطق ساحلي،
حکومت تنها يکي از بازيگراني است كه وظيفه هماهنگي بين بازيگران مختلف
براي رسيدن به توسعه پايدار در مناطق ساحلي را بر عهده دارد».
وی به ابعاد و محدوده جغرافیایی دریای خزر اشاره کرد و گفت: «درياي خزر
بزرگترين درياچه جهان است كه داراي
سطحي معادل حدود 27 متر پايينتر از تراز درياهاي آزاد است. طول آن
بين 1030 تا
1200
كيلومتر و عرض آن بين 208 تا 480 كيلومتر (متوسط 344 كيلومتر) است.
مساحت
آن با توجه به تغييرات سطح آب متفاوت بوده و حدود 378 هزار كيلومتر
مربع است. عمق متوسط اين دريا حدود 180 متر است كه در قسمتهاي جنوبي
به
حدود 1000 متر و در قسمتهاي شمالي تنها به چندين متر ميرسد.
طول خط ساحلي اين
دريا حدود 6440 كيلومتر است كه از اين مقدار بيش از 5300 كيلومتر آن در
كشورهاي
همسايه شمالي و حدود 1000 كيلومتر آن، خط ساحلي ايران است.
اين طول با محاسبه خط
ساحلي داخل قسمتهاي آبي متصل به دريا، مانند خليج گرگان است. درصورت
حذف آن، طول دقيق ساحلي مستقيم درياي خزر در سواحل ايران حدود 740
كيلومتر است. سواحل درياي مازندران بهدليل برتری خوش آبوهوايي،
چشماندازی زيبا و دسترسي به دريا با ساحل شني، همجواري با پايتخت، با
تقاضاي گستردهاي براي اوقات فراغت و ساخت خانه دوم روبرو است. همين
امر عاملي براي ناديده گرفتن حريم 60 متري سواحل و بهدنبال آن افزايش
مشكلات زيستمحيطي درياي خزر شده است».
آقای شایسته در ادامه صحبتهای خود با اشاره به چالشهای زیستمحیطی
دریای خزر عوامل موثر در آلودگی دریای خزر را به چند دسته تقسیم کرد:
تخليه پسماندهاي خانگي، صنعتي، كشاورزي
پسابهاي كشاورزي يكي ديگر از عوامل آلودگي آبهاي ساحلي است، مصرف كود
شيميايي بهويژه اوره، فسفات، آمونيوم در مناطق ساحلي جنوب درياي خزر
بيش از استانداردهاي جهاني است. پسماندهاي مزارع شاليکاري از راه آب
رودخانهها وارد دريا ميشود و بهدلیل برخورداري از مواد مغذي و املاح
سبب رشد آبزيان مخرب و زيان بار ميشود. براساس گزارش سازمان بهداشت
جهاني 3/20 درصد آفت کشهایي که در ايران استفاده ميشود بهشدت خطرناک
است. توسعه شهرنشيني و افزايش جمعيت مناطق ساحلي باعث افزايش فاضلاب و
زباله شده است. علاوه
بر
آلودگیهای
صنعتی
که
از
راه رودخانهها
به
دریا ميريزد،
فاضلابهای
شهری
و
روستایی
نیز
از
راه
چاههای
جذبی، به
داخل
دریا
زهکشی
میشوند. سالانه
بیش
از
107
میلیون
مترمکعب
فاضلاب
شهری
6
شهر
در
استانهای
گیلان
و
مازندران
بهصورت
مستقیم
و
غیرمستقیم
به
سواحل دريا مي ريزند.
اثرات زيستمحيطي گردشگري ساحلی
تفریحگاههاي ساحلي بهدليل برخورداري از آب، نور خورشيد، غذاي
دريايي، هواي مناسب، زمينهاي شني، چشمانداز جذاب اوليه بهصورت
فزایندهای بهعنوان مقصدي محبوب، براي توریستها مطرح هستند بزرگترين
تهديد ناشي از افزايش توريسم بدون شك از نبود سيستم حمل و نقل مورد
نياز بهويژه در مكانهایي که توريستها كمتر كنترل ميشوند، حاصل
ميشود. توسعه فيزيكي گردشگاهها، سوخت مصرفي توسط هتلها براي
سيستمهاي گرمايشي، هواپيماهاي آموزشي، اتوبوسها، تاكسي و ماشينها،
استفاده بيش از حد از منابع آبي، از نتايج توسعه نامناسب توريسم هستند.
هجوم گونههاي مهاجم دريايي
دریای خزر به سبب تنوع
گونههای دريایي داراي ارزشهاي اكولوژيكي و اقتصادي بسياري است. رابطه
علّی
بین
کاهش
ذخایر ماهي
کیلکا
و
حضور
شانهدار
مهاجم
در
خزر وجود دارد. صنعت
صید و
صیادی
در
سواحل
جنوبی
خزر
در
سالهای 1379 تا 1383 خسارتي بالغ بر 5/962 ميليارد ريال را متحمل شد.
درياي خزر از راه كانال ولگا-دن با اقيانوسهای جهان رابطه دارد كه سبب
ورود گونههاي مهاجم از راه آب توازن كشتي به درياي خزر شده است. ورود
این
گونه
به
درياي خزر
باعث
ایجاد
تغییر
در
ترکیب کمی
و
کیفی
ژئوپلانکتونها و
کاهش
فراوانی
برخی
گونههای ماهيان پلانكتونخوار بهويژه ماهيان كليكا و كاهش فك خزر و
ماهيان خاويار شده است.
مشكلات زيست محيطي نوسان آب درياي خزر
اثرات زيستمحيطي بالا آمدن آب دريای خزر عبارتند از: 1- تخريب واحدهاي
مسكوني، تجاري
و
اداري كنار سواحل و به زيرآب رفتن زمينهاي كشاوزري. 2- اختلال در
سيستم دفع زباله و آبهاي سطحي. 3- ورود آلودگي سطحي سواحل به دريا و
تشديد آلودگي ميكروبي آبهاي ساحلي. 4-.بالا رفتن ميزان مواد مغذي درون
آب سواحل و تكثير آبزيان مخرب دريايي. 5- تغيير شرايط زيستمحيطي سواحل
و اكولوژي خاص و تهديد زيستگاههاي حاشيه دريا 6- ورود آبهاي شور به
تالابهاي كنار دريا و شور شدن اراضي كنار ساحل و زمينهاي كشاورزي. 7-
افزايش ميزان فرسايش زمينهاي ساحلي.
اثرات زيست محيطي نيروگاه نكا
نيروگاه نكا سالانه حدود 57/1 مليارد تن از آب دريای خزر را برداشت
ميكند و پس از انجام عمل خنككاري دوباره در دريا تخليه ميكند.
همچنين قسمتهاي حفاظت از سيستمهاي خنككن از كلر استفاده ميكنند كه
همراه آلودگيهاي ورودي از ساير بخشهاي نيروگاه درنهايت به دريا
ميريزند. در اين نيروگاه بهعلت نامناسب بودن سيستمهاي دفع مواد زائد
و ورود آب ژاوال و ورود آن به دریا، ماهيان بر اثر آب آلوده و ساير
مواد شيميايي از بين ميروند.
مشکلات زیستمحیطی طرحهای سالمسازی سواحل
غرق شدن در دريا دومين علت مرگ، بعد از حوادث جادهاي در جهان است. در
ايران غرق شدن در برخی مواقع از تعداد كشتههاي حوادث رانندگي پيشي
ميگيرد.
براساس اعلام فدراسيون نجات غريق و غواصي ايران درطول 5 سال از ابتداي
1383 تا پايان 1388 تعداد 1086 نفر در سواحل درياي خزر غرق شدهاند.
براساس اين آمار استان مازندران بيشترين غرقشدگان و نجاتيافتگان را
داشته است. در آمار اعلام شده، بيشترين غرقشدگان مربوط به سال 1387 در
استان مازندران است كه 162 نفر از گردشگران جان خود را از دست
دادهاند.
آلودگيهاي نفتي
مرگ آبزیان دریایی از اثرات آلوده شدن آب دريا بهوسیله نفت است. از
آنجاكه نفت خام يك ماده خالص نيست و در آن انواع هيدروكربن و مواد
شيميايي مختلف وجود دارد، هنگاميكه دريا آلوده به مواد نفتي ميشود،
مواد سبكتر، بهسرعت تبخير ميشوند و جو را آلوده ميکنند. بخشی از آن
بهصورت ذرات معلق در دريا شناور و باعث مرگ ماهيان ميشود. نفت جذب
پوست آبزيان دريايي شده و مقداري نيز رسوب كرده و باعث آلودگي دریا
ميشود. قسمتي نيز بهشكل لايه نازكي در سطح دريا قرارگرفته از نفوذ
نور خورشيد جلوگيري ميكند. درنهایت بخشي نيز به تودههاي نفتی تبدیل
میشود که در اثر جريان آب و باد در سواحل رسوب ميكنند.
پس از
صحبتهای آقای شایسته، خانم دکتر کولایی در پاسخ به پرسش یکی از
دانشجویان درمورد خشکشدن دریاچه آرال گفت: «برنامهریزی غلط
برنامهریزان زمان اتحاد شوروی و مصرف بیرویه از آب ورودی این دریاچه
درنتیجه جنون به تولید پنبه بدون درنظر گرفتن پیامدهای زیستمحیطی آن
باعث خشک شدن این دریاچه شد». وی با تاکید براین موضوع که در جوامع
درحال توسعه برنامه اول اجرا میشود و بعد از آن نتایج آن اجرا بررسی
میشود، گفت: «هدف ما ترویج آگاهی و توجه دادن نخبگان، تصمیمگیرندگان
و افکار عمومی به بحرانی است که در حال حاضر در دریای خزر اتفاق
میافتد». خانم دکتر کولایی همچنین به گزارش یونسکو که در آن
«چشمانداز زیستمحیطی دریای خزر را در دهههای بعد تیره و تار ارزیابی
کرده است»، اشاره و تأکید کرد: «وظیفه ما بهعنوان دانشگاهی این است که
این نکات را مطرح کنیم و تلاش کنیم توجه جدی، عملی، اجرایی و تخصیص
بودجههای مناسب به این امر مورد عمل قرار گیرد».
ایشان در پایان جلسه ابراز امیدواری کرد که در نشستهای بعدی بتوان
ابعاد دیگری از مسائل زیستمحیطی و همچنین موضوع کنوانسیون تهران را با
کمک متخصصین وزارت خارجه و دیگر دستگاهها بررسی کرد. خانم دکتر کولایی
همچنین ابراز امیدواری کرد که این نشستها و طرح این چالشها بتواند به
بهبود وضع موجود و بکارگیری روشها و سیاستها و اجرای برنامههایی که
روند تخریب این دریا را کاهش دهد کمک کند |
